það kemur mér alltaf á óvart hversu mismunandi orðnotkun og orðvitund okkar er. Mismunandi vinir og kunningjar nota ítrekað mismunandi málvillur í máli sínu og það sama á vafalaust við mig (en það er eðli slíkra málvillna að maður veit ekki af því sjálfur að um villur sé að ræða, því annars myndi maður hikstalaust leiðrétta þær).
Um daginn var ég skömmuð fyrir orðnotkunina slekti því með orðinu væri ég að kalla viðkomandi aðila hyski. Ég hváði því þá orðskýringu á slekti hafði ég aldrei heyrt. Í mínum huga þýðir orðið slekti hópur, fylgjendur eða tengdir aðilar, oft vegna ættartengsla en ekki endilega. Ég myndi td. kalla konungshirð slekti í óformlegri orðnotkun. Þetta er gamalt norrænt orð en myndi líklegast kallast sletta úr norrænum tungumálum og í norskri orðabók hefur orðið slekt þessa sömu merkingu: familie, herkomst, ætt - tilhøre en stor s- / besøke s- og venner / være i s- med.
Í þessu tiltekna tilviki notaði ég samsetningu og talaði um valdaslektið. Skammirnar fyrir orðnotkunina hafa setið aðeins í mér og vakið mig til umhugsunar um málvitund. Viðkomandi aðili hefur líklegast ekki þekkt orðið slekti og flett því upp í orðabók til þess að átta sig á því hvað ég ætti við. Við mína uppflettingu blasti þetta við:
slekti -is, - HK
1
óformlegt
(nú oft niðrandi eða í glensi)
ætt, fjölskylda (notkunardæmi: slekti Bjarnar Guðnasonar; hitti þarna mest af slektinu frá Nesi; rækjan og marflóin og allt það slekti)
ómerkilegur hópur manna (samstæður en ekki endilega skyldur), hyski, pakk2
fornt/úrelt
ættbálkur, kynþáttur, þjóð (notkunardæmi: af kónglegu slekti; þér synir Abrahams slektis)heimild: Íslensk orðabók, uppfletting á snara.is.
Þarna er það, hyski, næst síðasta orðið í útskýringunni á merkingu orðsins í íslenskri orðabók. Vilji menn virkilega gefa orðum mínum nækvæða merkingu þá er greinilega hægt með því að ætla mér að hafa meint valdahyskið þegar ég setti fram orðasamsetninguna valdaslektið — en það þarf nokkuð einbeittan vilja til þess.
Sem færir mig aftur að hugsuninni um málvitund, málskilning og orðnotkun og hvað hefur áhrif á hugsanir okkar og túlkun. Getur verið að við séum öll með einhvers konar síu á orð annarra þannig að við tökum þau inn með fyrirfram ákveðnum væntingum um merkingu? Þessi tiltekni einstaklingur sem skammaði mig fyrir hyskisvísun var fullviss um að ég leggði fæð á hann og að persónuleg andúð mín á viðkomandi stýrði gjörðum mínum og hegðun. Ég gerði heiðarlega tilraun til þess að fullvissa viðkomandi að þar væri um verulegan misskilning að ræða því ég væri þeirrar gæfu aðnjótandi að leggja ekki fæð á neinn einasta einstakling í dag — Ég hef gert það, fyrir mörgum árum þegar ég var enn að vinna mig út úr afleiðingum margra ára eineltis, en síðan fann ég þá innri ró sem felst í því að læra að greina á milli gjörða einstaklingsins og hans sjálfs — Ég fann að hann trúði mér ekki, einstaklingurinn sem skammaði mig fyrir hyskisvísunina og ég valdi að láta þar staðar numið.
Ég get samt ekki sleppt því að íhuga hvort viðkomandi einstaklingur, með sína fullvissu um fæð mína á honum, hafi séð orð mín í gegnum þessa fullvissu og ætlað mér að vera að segja annað en ég gerði. Sem aftur leiddi mig til frekari hugrenningartengsla: Er eitthvað annað og fleira sem ég hef sagt sem tekið er öfugt, snúið eða skrumskælt á grundvelli væntinga móttakandans á merkingu orða minna?
Það var þessi færsla Egils Helgasonar sem var kveikjan að því að ég ákvað að opinbera hugleiðingar mínar. Hans lokaorð held ég að ég skilji eins og hann setur þau fram:
Niður með kónga og þeirra slekti! Lifi lýðveldishugsjónin!
Hvort hann er að meina hyski verður hann sjálfur að svara, en minn málskilningur vísar fremur til hirðar en hyskis.
---